Balta ve Bicak kullanimi

 İZCİNİN DOSTLARI, Balta ve Bıçaklar

                                                            “Soğan doğrayamayacağınız bıçak kullanmayın…”

                                                                                         Abdullah Çelebican, “Küçük İzci”

 

Sadece bugün değil, insanlığın başlangıcından bu yana, Doğa’yı işlemek için aletlere ihtiyaç duyduk. Ve bunun için icat ettiğimiz en komple alet Bıçaktır. Tabi ki Baltayı da yabana atmamak gerekir. Biz de İzciler olarak gerek doğadaki ihtiyaçlarımızı karşılamak, gerek süs eşyaları yapmak, gerek acil durumlarda hayat kurtarmak amacıyla en yakın dostumuza baş vuruyoruz. Peki en yakın dostlarımızı ne kadar iyi tanıyoruz? Onları nasıl koruruz, nasıl bakımını yaparız, “hastalandığında” nasıl iyileştiririz? Baltamızın ve Bıçağımızın dahil olduğu sınıfı biliyormuyuz? Bu soruların yanıtlarını bilmiyorsanız, veya biliyor ve daha fazlasını öğrenmek istiyorsanız sizi şöyle alalım…

 

Öncelikle Bıçaklarla başlayacağız, onları sınıflara ayırıp işlevlerini, özelliklerini ve çeşitlerini öğreneceğiz…

Başlık 1:Bıçaklar

 

    Bölüm A:Bıçakların Sınıflandırılması

Bıçaklar aralarında iki sınıfa ayrılırlar. Bunlar sabit bıçaklar ve çakılar olmak üzere iki tanedir.

          a) Sabit (Fixed) Bıçaklar

(i):Mutfak Bıçakları

Mutfak bıçakları; adına bakılmaksızın dış mekanlarda da kullanılabilen ve daha çok gıda işleme işleri için dizayn edilmiş oldukça basit ve işlevsel bıçaklardır. Keskinliklerini korumaları en büyük farklılıklarındandır.

Untitled

Resim 1:  Victorinox firmasının ürettiği tipik bir mutfak bıçağı.

 Ana özellikleri gıda işleme olan bu bıçaklar bakıma çok az ihtiyaç duyarlar, keskinlikerini uzun süre muhafaza etmeleri en karakteristik özelliklerindendir. Ağız açıları dar ve bowie olarak tanımlanan klasik bombeli keskilere sahiplerdir. Eğer kaliteli bir mutfak bıçağına sahipseniz ondan dış mekanlarda rahatlıkla faydalanabilirsiniz…

 (ii):Dışmekan (outdoor) Bıçakları

Dışmekan bıçakları; adı üstünde kamp, ve benzer aktivitelerde en temel ihtiyaçları karşılayabilmek için tasarlanmış dayanıklı ve güvenilir evladiyelik bıçaklardır. Sade ve klasik görünüşleriyle dikkat çekerler.

 

bicak2

 

                           Resim 2: Böker firmasının klasik, sade ve ikonik boynuz saplı dışmekan bıçağı.

 Dışmekan sporlarının yani avcılık, trekking, kampçılık, dağcılık ve benzeri aktivitelerin temel ihtiyaçlarını karşılamak için dayanıklı, keskin, bevelli  ve kalın omurgalı bıçaklar, odun bile kesebileceğiniz güvenilir aletlerdir. Çeşitli boyut ve farklı işlevli seçenekleri vardır. İzcilik içinde kullanıma en elverişli çeşittir. İyi korunursa bakıma çok az ihtiyaç duyar.

(iii):Hayatta kalma (survival) bıçakları

Bu büyük, hantal, olağanüstü dayanıklı ve çok işlevli paketler, doğada acil durumlarda kullanma amacıyla hazırlanmış ileri derece kullanım için oldukça uygundur. İzcilerin kamplarda yüzde yüz güvenebileceği bu paketler branş çalışmaları için çok daha uygundur ve ileri derecede bıçak kullanım ve bakım bilgisi gerektirir ve sorumlu kişilerin kullanabileceği bıçaklardır.

bicak3

              Resim 3: Çeşitli bileşenleri içinde barındıran temel sayılabilecek bir hayatta kalma kitli bıçak.

Çoğu zaman kabzasında ama daha farklı çözümlerle de bünyesinda bir hayatta kalma kiti barındıran ve belirli durumlarda balta, mızrak yapılabilen komple çözümlerdir. Bünyelerinde halat kesici bölgeler, omurga testeresi gibi ağır donanımlar barındıran bu kitler, ileri derecede ve ekstrem durumlarda kullanım için birebirdir. Ocak seviyesindeki donanımlı izcilerin kullanması gereken bu tip donanımlar, sorumluluk gerektirir. Zira oldukça keskin ve standartlardan daha uzun oldukları için sadece doğada kullanılabilirler. Kalın omurgaları ve çeşitli ağız yapılarıyla dikkat çekerler. Ağır bir kullanıma tabi tutulduklarından dolayı gelişmiş bir bakıma ihtiyaç duyarlar.

(iv): Muharebe (combat) Bıçakları

Bu bıçakların ortaya çıkışı oldukça eskiye dayansa da en büyük sükseyi Vietnam Savaşı’yla yapmışlardır. Amerikan Deniz Kuvvetleri ve Kara Kuvvetleri için üretilen Ka-Bar, bu ailenin ilk mensubu sayılabilir. Üretim amaçları farklı olmakla beraber sadece yüksek bıçak bilgisine vakıf ve ileri yaşlardaki liderlerin kullanımına daha uygundur.

bicak4

Resim 4: Orman şartlarında kullanılmak üzere Birleşik Devletler Ordusu için üretilen Ka-Bar; adını kendisini kullanan bir askerin tüfeği tutukluk yaptığı anda kendisine saldıran ayıyı bertaraf etmek için kullanmasından alır. KA-BAR (Kill-a-Bear). Ordu envanterindeki orjinal adı “1219C2 combat knife” dır… 

bicak5

Resim 5: Dark Operations firmasının askeri özel kuvvetler için ürettiği, tanto ağızlı bu tip bıçaklar, izclerin kullanımı   için pek de uygun değildir…

 Bazı sade modeller haricinde doğada çok kullanışlı olmayan bu tip bıçaklar sadece çok ileri bıçak bilgisi ve çok ileri sorumluluğa sahip kişiler tarafından kolleksiyonculuk kapsamında edinilebilirler.

(v): Taktik bıçaklar

Branşlara özel seçilen bu ileri seviyedeki bıçaklar çok farklı görünüm ve özelliklere sahiptirler. Dağcılar, kampçılar, mağaracılar; üzerinde çok spesifik özellikler taşıyan bu bıçakları edinirler. Kullanımları ve bakımları tıpkı muharebe bıçakları gibi çok ileri seviyede olduğundan sadece bıçak bilgisi çok üst düzey kişiler tarafından kullanılmalıdırlar.

bicak6

Resim 6: Ka-Bar firmasının ürettiği bu taktik bıçak, arama-kurtarma işleri için özel donanımlara sahiptir. Kabzaya yakın olan bölümdeki dalgalı bölüm halat kesmek için, omurgasının ucunda bulunan keskili kanca emniyet kemeri gibi sıkı materyalleri kesmek için, düz ve bölmeli ağzı ise çeşitli yüzeleri parçalamak için özel olarak tasarlanmıştır…

Farklı durumlar için farklı donanımlar içeren bu bıçaklar branşlar göz önüne alınarak seçilirler. Halat kesici dalgalı ağız, keskili kancalar, çapraz dizilimli omurga testereleri gibi çeşitli ve spesifik donanımları üzerlerinde barındırırlar. Özel bir koruma ve bakım prosedürüne tabi olduklarından sadece alanında uzman kişiler tarafından bakım yapılmalıdır.

(vi): Palalar ve çeşitleri

Palalar, farklı çeşitleri olan ve ağır cangıl ortamları için tasarlanmış, uzun ve ağır bıçak tipidir. Kendi içlerinde Makate ve Kukri olmak üzere ayrılırlar. Uzun yaprak ve çalıları budamak için tasarlanmışlardır. Kullanımları ve bakımları ileri derecede bıçak bilgisi gerektirir, ama izciye katkısı yadsınamaz.

bicak7

Resim 7: Klasik bir Makate pala, Güney Amerika ve Afrika yerlileri tarafından sık ormanlık arazide kullanılmak üzere, yüzyıllar boyunca kullanılmış ve kendileri için vazgeçilmez bir hale gelmiştir…

bicak8

 

Resim 8: Kukri veya Gurkha; Güneybatı ve Güneydoğu Asya’da yerliler tarafından yapılan neredeyse tüm kalınlıktaki bambuları biçebilen çok güçlü bir alettir. Tasarımı yüzyıllar içinde gelişen bu alet varlığında baltaya mahal vermez…

 Palalar, balta ve bıçakların mükemmel karışımıdır. Makateler uzun ve nisbeten ince omurgalarıyla sık çalılıkları ve yapraklıkları biçmek için tasarlanmış basit dizaynlı ama çok kullanışlıdırlar. Buna karşın Kukriler veya Gurkhalar oldukça kalın bir omurgaya, içbükey bombeli daha ince bir ağıza sahip, karmaşık mühendisliği olan aletlerdir. Bıçak bilgisi yüksek birinin kullanımında baltaya olan ihtiyaç ortadan kalkar. Oldukça dayanıklıdır. Bakımı ve kullanımı beş yıldızlı en üst düzey bıçak bilgisi gerektirir. Sadece lider seviyesindeki izcilerin kullanımına uygundur. Her iki tip pala da ülkemizde çok yaygın değildir ve rahatlıkla uzman bıçakçının bir simgesi kabul edilebilir.

(vii): Fırlatma bıçakları

Küçük ve yekpare çelikten üretilen bu iki tarafı keskin bıçaklar fırlatmak için üretilirler. Kabza-keski dengesi çok iyidir. Basit işler için de kullanılabilirler.

bicak9

Resim 9: Yekpare çelik fırlatma bıçakları. Birincil amaçlarının yanında denizd dee kullanıma oldukça uygundur…

İzcilikteki yegane kullanımları eğlence amaçlıdır. İzclilerin el-göz koordinasyonunu geliştirmek için dart oyununun yanında bıçak fırlatma oyunları da oynatılabilir. Sanılanın aksine bilgili bir liderin denetiminde oldukça düşük tehlike barındırır. Bakımları ve korunmaları basittir, zira keskinlikten ziyade sivrilik önemlidir.

b) Çakılar (folding knives)

(i): Tek fonksiyonlu çakılar

Basit ve tek fonksiyon barındıran açılır-kapanır bıçaklardır. Oymak seviyesindeki izcilere bıçağı tanıma eğitimleri vermek için birebirdir. Asgari seviyede bakım ve kullanım seviyesi gerektirdiğinden giriş seviyesi için en uygun enstrümandır. Ucuz ve basit olduklarından gözden çıkarılabilirler.

 

bicak10

 

                              Resim 10: Browning firmasının Scouts serisinden bir tek fonksiyonlu çakı.

Sustalı olmamak kaydıyla tüm gün kullanıma çok uygundur. Kalteli seçilmesi durumunda çok uzun ömürlü olabilirler. İzcilere bıçakların doğasını, kulanımını ve bakımını, bıçak sorumluluğu gibi birçok değeri kazandırmak için en uygun “öğretim” aletidir.

(ii): İsveç tipi çok fonksiyonlu çakılar

İçinde birçok ayrı alet barındıran komple bir alettir. Bir izcinin kullanabileceği tartışmasız en iyi alettir. Temel bıçak eğitiminin hemen ardından kaliteli bir İsveç çakısı; Branşı ne olursa olsun bir izcinin tüm izcilik hayatı boyunca kullanabileceği en iyi alettir.

bicak11

             Resim 11: Victorinox firmasının “Swiss Army” geleneğinin bir parçası olan klasik İsveç çakısı… 

İlk olarak İsveç ordusu için; ordu bünyesinde kurulan Swiss Army Knives firması tarafından üretilen bu tip çakılar günümüzde bir fenomendir ve tartışmasız en çok bilinen bıçaktır. Neredeyse hiç bakıma ihtiyaç duymaması bir başka artısıdır. Kullanımı çok basit ve işlevseldir. Günlük kullanım için en iyi alettir…

Bölüm B:Bıçak seçimi

“İzci büyüdükçe, bıçağı küçülür…”

Anonim

Verilen bütün bilgiler ve tavsiyelere rağmen bıçak seçimi müzik aleti seçimine çok benzer. İhtiyaçlar ve kullanım alanları belli olmasına karşın, kişi kendi bıçağını kendisi seçer ve çoğu zaman hiçbir kritere aldırış etmez. Çoğu kişi bunu “ele oturma, sevmek, beğenmek, istemek” gibi tanımlarla açıklamaya çalışır ama varolan tek açıklama şüphesiz ki seçim’dir. Giriş seviyesi haricinde kişinin bıçak seçimine saygı duyulmalıdır ve liderlerin; seçimleri doğrultusunda izcilerine en iyi eğitimi vererek şeçtiği bıçağı en iyi şekilde kullanmasını sağlaması gerekir. Ne kadar farklı işler için üretilse de çok uç örnekler haricinde herhangi bir bıçağı herhangi bir iş için kullanılabileceği su götürmez bir gerçektir. Lakin bıçak seçiminde dikkat edilmesi gereken şeyler özellikler değil materyaller ve kalitedir. Verebileceğim en iyi tavsiye yekpare çelikten üretilen, saten veya kaplamalı çeliği olan; karbon çeliği, soğuk çelik veya CTV (Cobalt Tungsten Vanadium) çeliği bıçakların tercih edilmesidir. Bıçak çeliğinin uygulanan bükme testinin sonucunda sabit kalması da ayrı bir kriterdir. Seçilen bıçakların üzerinde kesinlikle oluk bulunmaması ve yasal uzunluk kısıtlamalarına uygunluğu çok önemlidir.

Başlık 2: Baltalar

Baltalar; bıçaklardan sonra izcinin en önemli ikinci dostudur. Kullanım amacı tek olmasına karşın kullanımı en zor olan alettir. Kesim sırasında yapılan en ufak hata; baltada ciddi hasara ve kişilerde bir o kadar çiddi yaralanmalara sebep olabilir. Şimdi gelin baltaları daha yakından tanıyalım.

Bölüm A: Baltaların sınıfladırılması

Baltalar, kendi içlerinde sınıflanırlar. Bu sınıflar baltalar ve aksesuarlar olarak iki tanedir. Baltalar ise kendi aralarında boylarına göre ayrılırlar.

a): Baltalar

(i): El baltaları (Hatchet)

Bu baltalar en basit amaçlar için yani budak ayıklama, ve basit kesim için üretilmişlerdir. Kullanımı son derece kolaydır ve oldukça dayanıklıdırlar.

balta1

                                        Resim 12: Gerber firmasının Bear Grylls serisinden bir el baltası

Çok basit seviyede bakım ve bilgi gerektirirler, kısaca giriş seviyesi olarak tanımlanabilirler.

(ii): Kızılderili baltaları (Tomahawk)

Kızılderililer tarafındar yapılan ve kullanılan bu savaş baltaları zaman içinde sekil ve işlev değiştirmişlerdir. 2008 yılından itibaren Birleşik devletler Donanması, deniz piyadelerine bu baltalardan dağıtmıştır. Göreceli olsa da oldukça kullanışlı ve izcilikte kişisel kullanım için en iyisidir. İleri seviyede bakım ve kullanım bilgisi gerektirir.
balta2

 

Resim 13: Gerber firmasının ürettiği Downrange serisinden bir tomahawk. Üzerinde üç fonksiyon barındıran bu alet, üzerinde levye, balta, halat kesici ve çekiç barındırır ve askeri standarttadır.

Farklı kafa çeşitleri bulunan bu baltalar ocak seviyesi ve lider seviyesi için oldukça uygundur ve kişisel kullanıma tabidir.

(iii): Kol baltaları veya orta boylu baltalar

En basit şekilde orta boylu baltalar olarak açıklanabilir. Boylarına orantılı olarak, orta çaptaki ağaçları kesmek için kullanılabilirler.


balta3

Resim 14: Kol baltaları; boy baltalarından bir boy küçük ve orta çaptaki işlerde kullanılan tipte baltalardır… 

(iv): Boy baltaları

Kesim işinde kullanılan en büyük baltalardır. Tam boyutlu hareketlerle kullanılır. Bireysel kullanımdan ziyade bir grup malzemesidir.

(v):Yarıcı (splitter) Baltalar

Bu baltalar, baltalar arasında en uzun, en ağır ve en büyük baltalardır. Halihazırda kesilmiş büyük çaplı odunları daha küçük parçalara ayırmak için kullanılan baltalardır.

balt4

                                                    Resim 15: Balyoza benzeyen başlığıyla yarıcı balta…

En yüksek derecede balta tekniği gerektiren bu aletler, oldukça ağırdır. Genellikle boy baltalarıyla enden bölünen odunları boydan kırarak kullanıma kazır hale getirmede kullanılır. Grup malzemesi olup, lider seviyesindeki izcilerin kullanımına uygundur.

b)    Aksesuarlar

Aksesuarlar; baltalarla beraber kullanılan yardımcı malzemelerdir.

(i): Ayırıcı kama

Ayırıcı kamalar, ayırıcı baltaların yokluğunda boy baltalarıyla kullanılan alettir. İşlev olarak ayırıcı baltadan tek eksiği sadece belirli bir derinliğe kadar inebilmesidir. Lakin kullanımı daha kolaydır ve ekstra yer kaplamaz.

ayırıcı

 

                           Resim 16: Önceden kesilmiş odunların kama yardımıyla kırılması…

Ayırıcı baltanın işlevlerini yerine getirmekle beraber, daha hafif ve daha küçüktür. Boy veya kol baltalarıyla kullanılabilir ve bireysel kullanıma daha uygundur. Kullanımı çivi çakmaya benzediğinden çok daha kolaydır.

Bölüm B: Baltaların kullanımı

Balta kullanımı bilinenin aksine güçten ziyade teknik gerektirir. Doğru kesim tekniğiyle çok daha az güç kullanıp daha çok iş yapmak mümkündür. Ayrıca baltanın kullanım kuralları ve kullanılacak alanda alınacak önlemler de bilinmesi gereken şeylerdir.

Balta kullanımında adımlar şunlardır:

  • Baltanın ağzı kontrol edilir.
  • Kesilecek veya kırılacak odunlar kaymayacak, devrilmeyecek ve baltanın ağzının zemine değmesini engelleyecek şekilde konumlandırılır.
  • Çevre güvenliği sağlanır, yardımcılar ve beş metre çapındaki tüm kişiler, balta kullanan kişinin arkasında sağ veya sol çaprazında olacak şekilde konumlanır.
  • Kesime başlanır, her kesim bittikten sonra kesilen parçalar yardımcı veya kullanıcı tarafından taşınır, eğer yardımcı kullanılıyorsa, yardımcının taşımadan sonra güvenli bölgeye geçmesi beklenir ve ardından kesime devam edilir.

Kesim işi için eğer kullanımı bilen birden fazla kişi varsa, güç tasarrufu amacıyla bir ekip kurulur. Ayrıca kesimi yapacak kişi, mutlaka yanına eğitmek istediği kişileri almalıdır. Bu ekip şöyle örneklenebilir:

  • İki kesici
  • Üç yardımcı
  • İstenilen sayıda öğrenci

Balta kullanımı sadece görerek ve pratikle öğretilebileceğinden öğrencilerin varlığı önemlidir. Ana kullanıcı kesim yerinde yerini alır ve geri kalan herkes güvenli bölgeye geçer. Kesim işi v formatıyla odunun boyuna çapraz biçimde yapılır. Belirli aralıklarla kesici değişir ve kesilen parçaları yardımcılar toplar. Eğitimci kesici, belirli sevyedeki öğrencilere kısa periyotlarla kesim yaptırır ve bu yolla öğrencinin pratiğini geliştirir.

kullanım1 kullanım2

Açıklama 1: Ham kesim soldaki resimdeki gibi yapılır ve bölünmüş parçalar sağdaki resimdeki gibi parçalanır.

Başlık 3: Balta ve Bıçakların bakımı ve korunması

Bölüm A: Araç ve gereçler

(a)    Eğeler

Çeşitli şekil boyut ve aşındırma seviyesinde olan eğeler ağır hasar görmüş ağızların onarımında kullanılır.

egeler1

                                                                Resim 17: Çeşitli eğeler…

(b)    Islak taşlar

Islak taşlar en temel bileme ekipmanıdır. Çeşitli aşındırma seviyesindeki taşlar; ıslatılarak veya yağlanarak kullanılır.

egeler2

                                  Resim 18: Çeşitli biley taşları, yakın plandaki bir kaideye oturtulmuş…

(c)     Elmas bileyiciler

 

Elmas bileyiciler oldukça sert bir yüzeye sahip profesyonel bileme aletleridir, ıslatılarak da kullanılabilir.

egeler3

                                                           Resim 19:Kutusunda bir elmas bileme kaidesi… 

(d)    Masatlar

Masatlar bıçak ağzındaki büyük çaplı pürüzleri giderir ve daha temiz bir keski ortaya çıkarır.

egeler4

                                                            Resim 20: Buck firmasına ait bir masat…

(e)    Deri perdahı

Deri perdahlayıcılar, bıçak ağzındaki mikroskobik pürüzleri gidermek ve jilet keskinliği elde etmek için kullanılır.

egeler5

Resim 21: Bir deri perdah aleti…

(f)     Komple arazi kullanımı için bileyiciler

Bu komple aletler arazide temel bileme ve bakım ihtiyaçlarını gidermek amacıyla genellikle karbit kesiciler, masatlar ve seramik biley taşından oluşan bir settir.

egeler7

Resim 22: Gerber firmasının Myth serisinden bir “field sharpener”…

Bölüm B: Koruma ve bakım

Bıçak ve baltaların kullanımı ve bakımı, maksimum ilgi ve konsantrasyon gerektirir ve bilmeyen kişiler bıçaklarına ciddi zararlar verebilirler. Tüm bakım aletlerinin kullanımı gerekli donanıma sahip liderler tarafından izcilere adım adım ve sınıf atlama şeklinde pratik yöntemiyle öğretilmeli ve pekiştirilmelidir.

Başlık 4: Sonsöz

Umarım tüm bu dökümanla beraber; bıçak ve balta kullanımının ciddi, sorumluluk gerektiren ve teknik bir iş olduğunu size anlatabilmişimdir. Yukarıdaki argümanları dikkate almanız ve tüm okuyan izcilerin bu dökümandan sonra daha bilinçli birer balta ve bıçak kullanıcısı olması dileğiyle…

 

                                                                                                                    Mehmetcan Öksüz

                                                                                                                      İstiklal İzci Grubu